Sigorta ve emeklilik şirketlerinin bütün ürünleri aynı riski taşımaz. Bir kasko poliçesi ile tek seferde yüksek prim ödenen birikimli bir hayat sigortası arasındaki fark, risk bazlı yaklaşımın sektördeki çıkış noktasıdır. FATF'nin hayat sigortası sektörü için yayımladığı risk bazlı yaklaşım rehberi de dikkati yatırım ve birikim içeren ürünlere çeker; çünkü para bu ürünlere girip belirli bir süre sonra meşru bir ödeme olarak geri çıkabilir.
Ürün ayrımı: nerede para birikir?
| Ürün | Göreli risk | Neden |
|---|---|---|
| Birikimli hayat sigortası | Yüksek | Tek seferlik büyük prim, geri satın alma ile paraya dönüş |
| Bireysel emeklilik | Orta | Uzun vadeli birikim, toplu katkı ve erken çıkış imkânı |
| Risk hayat sigortası | Düşük | Birikim yok; ödeme yalnız teminat gerçekleşirse yapılır |
| Hayat dışı (kasko, konut, sağlık) | Düşük | Prim görece küçük, hasar ödemesi belirli bir olaya bağlı |
Poliçe yaşamı boyunca 4 sinyal
- Erken fesih ve kesinti kaybına kayıtsızlık. Yüksek primli bir poliçenin kısa sürede feshedilmesi ve müşterinin bunun getirdiği kaybı önemsememesi.
- Üçüncü kişi ödemesi. Primin sigorta ettirenle bağlantısı açıklanamayan biri tarafından ya da birden fazla kaynaktan parça parça ödenmesi.
- Lehtar değişikliği. Lehtarın poliçe yürürlükteyken ilişkisi belirsiz bir kişiyle ya da yurt dışındaki birisiyle değiştirilmesi.
- Fazla ödeme ve iade talebi. Primin gerekenden fazla ödenip farkın başka bir hesaba iadesinin istenmesi.
Bu sinyallerin ortak noktası, paranın girdiği yer ile çıktığı yerin birbirinden kopmasıdır. Risk analizi tam da bu kopukluğu arar.
Kim taranır: sigorta ettiren, sigortalı, lehtar
Bir poliçede en az üç rol vardır ve her biri ayrı bir kişi olabilir. Liste taraması yalnızca sigorta ettirene yapıldığında, yaptırımlı bir kişinin lehtar olarak eklenmesi gözden kaçar. Pratik kural: poliçe kurulurken sigorta ettiren ve sigortalı, ödeme yapılmadan önce de lehtar ölçülür. Lehtar değişikliği her zaman yeni bir ölçüm gerektirir.
Hasar ve tazminat ödemelerinde mevzuat, sigorta ettiren ya da sigortalı dışındaki üçüncü kişilere yapılan ödemeler için belirli koşullarla basitleştirilmiş bir yol tanır: kimlik bilgilerinin nüfus kayıtlarından doğrulanması ve ödemenin o kişinin adına açılmış bir banka hesabına yapılması gibi. Bu kolaylık liste taramasını ortadan kaldırmaz; yalnızca kimlik tespitinin biçimini değiştirir.
Acente ve broker kanalı
Sigortada müşteriyi ilk gören çoğu zaman şirket değil, acente ya da brokerdır. Bu, kanal eksenini acentenin müşteri tanıma kalitesine bağlar. Belirli bir acenteden gelen poliçelerde erken fesih oranının belirgin biçimde yüksek olması, tek tek müşterilerden önce kanalın incelenmesi gerektiğini gösterir.
Kurgusal bir örnek: dört ayda fesih
Tek primli bir birikimli hayat sigortasının primi üç farklı banka hesabından parça parça ödeniyor. Poliçe kurulurken sigorta ettirenin ölçümü "Risk yok" bandında. Dört ay sonra sigorta ettiren lehtarı yurt dışında yaşayan bir tanıdığıyla değiştiriyor ve birkaç hafta sonra poliçeyi feshedip birikimin bu kişinin hesabına ödenmesini istiyor. Fesih kesintisinden şikâyet etmiyor.
Bu poliçe dört sinyalin üçünü taşıyor: üçüncü kişi ödemesine benzeyen dağınık prim, lehtar değişikliği ve kesinti kaybına kayıtsız erken fesih. Yeni lehtar ölçüldüğünde sonuç orta bantta çıkıyor: ad ve uyruk bir kayıtla örtüşüyor, doğum tarihi girilmediği için karşılaştırılamıyor.
Ödeme öncesinde lehtarın kimlik belgesi ve doğum tarihi istenir, ölçüm yenilenir. Eşleşme elense bile paranın girdiği hesaplarla çıkacağı hesap arasındaki kopukluk ayrıca sorgulanır: lehtarın sigorta ettirenle ilişkisi ve değişikliğin nedeni yazılı olarak alınır. Açıklama yetersizse ödeme bekletilir ve şüphe değerlendirilir. Örnek, lehtarın neden her değişiklikte yeniden ölçülmesi gerektiğini gösterir.
Skoru poliçe kararlarına bağlamak
- Poliçe kuruluşu: sigorta ettiren ve sigortalı ölçülür; orta bandın üstü onay öncesi incelenir.
- Lehtar değişikliği: yeni lehtar ölçülür; PEP kaydı varsa PEP tedbirleri uygulanır.
- Geri satın alma ve toplu ödeme: ödeme öncesi tüm taraflar yeniden ölçülür; yüksek bant ödeme durdurma gerekçesidir ve eşleşme adımları izlenir.
Skorun eşleşen alanları gösterdiğini unutmayın: aynı ad yaygınsa doğum tarihi ve kimlik numarası sonucu belirgin biçimde netleştirir. Bilgi eklemenin etkisini risk bantları sayfasında görebilirsiniz. Benzer yatırım ürünlerinin riskini aracı kurum ve portföy yönetimi rehberinde, dört unsurun genel çerçevesini risk bazlı yaklaşım rehberinde bulabilirsiniz.
Sigortada gözden geçirme takvimi de ürüne göre kurulur. Birikimli hayat poliçeleri ve bireysel emeklilik sözleşmeleri yıllarca sürdüğü için taraflar liste güncellemeleriyle birlikte yeniden taranmalıdır. Kısa süreli hayat dışı poliçelerde ise yenileme anı doğal bir kontrol noktasıdır: her yenilemede sigorta ettiren ve varsa yeni lehtar ölçülür. Bu ayrım, sınırlı inceleme kapasitesini paranın biriktiği ürünlere ayırmanın en basit yoludur.
Bu rehber genel bilgi verir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yürürlükteki mevzuat için MASAK'ın ve Resmî Gazete'nin güncel yayınlarını esas alın.