Noterler MASAK düzenlemelerinde yükümlüler arasında sayılır. Noterin risk tablosu diğer yükümlülerden farklıdır: noter parayı çoğu zaman görmez, ama paranın el değiştirdiği işlemi resmî bir belgeye dönüştürür. Noterlikçe düzenlenen belgeler aksi ispat edilinceye kadar doğru kabul edilir. MASAK'ın sektör çalışması riski tam bu noktada tarif eder: gerçek olmayan bir işlem, noterin düzenlediği belge sayesinde gerçekmiş gibi görünebilir.
Risk hangi işlemlerde toplanır?
Noterlik hizmetlerinin büyük kısmı düşük risklidir: suret onayı, ihtarname, imza beyannamesi. Risk, ekonomik değerin ya da bir hakkın el değiştirdiği işlemlerde yoğunlaşır:
- Taşıt satışları, özellikle yüksek değerli araçlar ve kısa aralıklarla tekrarlanan satışlar.
- Gayrimenkul satış vaadi ve kat karşılığı inşaat sözleşmeleri.
- Geniş yetkili vekâletnameler ve vekâletle yapılan devirler.
- Şirket işlemlerine ilişkin onaylar ve pay devirleri.
- Zilyetlik devri ve borç ikrarı gibi değer aktaran belgeler.
MASAK'ın verdiği 3 örnek
MASAK çalışması noterler için şüpheli görülebilecek işlemlere şu örnekleri verir:
- Bir kişinin varlıklarını ardı ardına, açıklamasız ve kâr amacı gözetmeden satması.
- Kısa sürede, mantıklı bir açıklaması olmayan birden fazla şirket kurması ya da kurmak istemesi.
- İşlemde yasal, finansal ya da ticari bir açıklaması olmadan başka birini paravan olarak kullanması.
Bu örneklerin ortak noktası, işlemin taraflarından birinin ekonomik mantığa uymayan bir şekilde davranmasıdır. Noterin risk analizi, bu tutarsızlığı belgeyi düzenlemeden önce fark etmeye dayanır.
Noterde dört risk ekseni
- Müşteri
- Aynı dönemde çok sayıda devir yapan kişiler, vekâletle işlem yapan ve kendisi hiç görünmeyen asıl taraf, yeni kurulmuş şirketlerin yetkilileri.
- Ürün ve hizmet
- Değer aktaran işlemler yüksek; onay ve tebligat işlemleri düşük.
- Ülke ve bölge
- Yabancı uyruklu tarafların bulunduğu satışlarda, tarafın bağlantılı olduğu ülkenin FATF listelerindeki yeri.
- Kanal ve işlem
- Noter işlemleri yüz yüze yapıldığı için kanal ekseni genellikle düşüktür; vekâletnameler ise bu yüz yüzeliği zayıflatır, çünkü işlemi yapan kişi ile işlemin asıl sahibi ayrışır.
Vekâletnamenin risk payı
Geniş yetkili bir vekâletname, bir kişinin malvarlığını başkasının adıyla yönetmesini mümkün kılar. Vekâlet verenin, vekilin ve vekâletin kullanıldığı işlemin karşı tarafının birlikte değerlendirilmesi bu yüzden önemlidir. Kısa aralıklarla aynı kişiye farklı kişilerden vekâlet verilmesi, MASAK örneklerindeki paravan kullanımına yakın bir görüntü oluşturur.
Skoru işlem öncesinde kullanmak
Noterlikte kimlik doğrulama sistemleri zaten güçlüdür; eksik olan çoğu zaman tarafların listelerle karşılaştırılmasıdır. Değer aktaran işlemlerde tarafların ad, doğum tarihi ve kimlik numarasıyla ölçülmesi, yaptırımlı ya da malvarlığı dondurulmuş bir kişinin işlemi resmî belgeye dönüşmeden fark edilmesini sağlar.
- Düşük bant: işlem olağan biçimde yürür.
- Orta bant: eşleşen alanlar kimlik belgesiyle karşılaştırılır; bkz. eşleşme rehberi.
- Yüksek bant ya da doğrulanmış dondurma kararı: malvarlığı üzerinde tasarrufa aracılık edilmemesi gerektiği için işlem yapılmaz ve yetkili mercilere başvurulur.
- PEP kaydı: işlem engellenmez, ama değer aktaran işlemlerde ek açıklama istenir; PEP rehberi.
Kurgusal bir örnek: bir ayda üç vekâlet
Bir ay içinde üç farklı kişi aynı kişiye, araç ve taşınmaz satışını da kapsayan geniş yetkili vekâletnameler veriyor. Vekil, bu vekâletlerle kısa aralıklarla araç satışı yapmak için yeniden geliyor. Vekilin ölçümü "Risk yok" bandında. Vekâlet verenler ölçüldüğünde birinin sonucu yüksek bantta: ad ve doğum tarihi, Resmî Gazete'de yayımlanmış bir malvarlığı dondurma kararındaki kişiyle örtüşüyor.
Doğrulanmış bir dondurma kararı, o kişinin malvarlığı üzerinde tasarrufa aracılık edilmemesi anlamına gelir. Vekil temiz olsa da satılmak istenen araç vekâlet verene aitse işlem yapılmaz. Eşleşme önce kimlik bilgileriyle doğrulanır; doğrulanırsa durum yetkili mercilere bildirilir.
Örnek iki şeyi gösterir. Birincisi, vekâletli işlemde ölçülmesi gereken kişi yalnızca karşınızdaki vekil değildir. İkincisi, MASAK örneklerindeki paravan kullanımı çoğu zaman tek bir belgede değil, kısa sürede tekrarlanan belgelerin toplamında görünür.
Aynı işlemi gören diğer yükümlüler
Noter bir zincirin son halkası olabilir: araç satışında galeri, taşınmazda emlak ofisi, şirket işlemlerinde mali müşavir işleme noterden önce temas eder. Bu yükümlülerin risk tablolarını oto galeri, emlak ve mali müşavir rehberlerinde anlattık. Dört unsurun birlikte değerlendirilmesi için risk bazlı yaklaşım rehberine bakın.
Zincirdeki her halka aynı kişiyi farklı bir bilgiyle görür: galeri ödeme biçimini, emlak ofisi fonun geldiği ülkeyi, mali müşavir şirketin ortaklık yapısını. Noterin elindeki en güçlü bilgi ise kimliğin kendisidir. Belgeyi düzenlemeden önce yapılan bir ölçüm, bu bilgiyi listelerle karşılaştırarak zincirin son halkasında çalışan bir emniyet kilidi işlevi görür. Kararlarınızı işlem kaydına kısa bir notla eklemek, aynı kişinin farklı tarihlerdeki işlemlerini sonradan birbirine bağlamayı kolaylaştırır.
Bu rehber genel bilgi verir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yürürlükteki mevzuat için MASAK'ın ve Resmî Gazete'nin güncel yayınlarını esas alın.