Sermaye piyasasında aklama çoğu zaman nakitle başlamaz; para zaten finansal sistemin içindedir. Aracı kurum ve portföy yönetim şirketinin önündeki soru bu yüzden "bu para nereden geldi?" kadar "bu işlemler neden yapılıyor?" sorusudur. FATF'nin menkul kıymetler sektörü için yayımladığı risk bazlı yaklaşım rehberi de dikkati, ekonomik bir amacı görünmeyen işlem örüntülerine ve hesabın kimin adına kullanıldığına çeker.
5 riskli örüntü
- Transit hesap. Para yatırılır, ya hiç işlem yapılmaz ya da göstermelik bir alım satım yapılır ve para kısa süre içinde başka bir hesaba, çoğu zaman başka bir kişiye çekilir.
- Ayna işlem. Bir hesapta alınan menkul kıymetin, bağlantılı başka bir hesapta aynı anda ve aynı miktarda satılması; değer el değiştirir ama ekonomik bir pozisyon oluşmaz.
- Sığ hisselerde yoğunlaşma. İşlem hacmi düşük bir payda, birbiriyle bağlantılı hesapların fiyatı belirli bir yöne iten emirleri.
- Zarara kayıtsızlık. Sürekli zarar eden ama bundan rahatsız görünmeyen, stratejisi açıklanamayan işlem davranışı.
- Hesabın başkasına kullandırılması. Emirlerin hesap sahibi dışındaki birinden gelmesi, vekâletnamenin kısa süre içinde farklı kişilere verilmesi.
Müşteri ekseni: yerli, yabancı, kurumsal
Bireysel yatırımcıda profil uyumu belirleyicidir: beyan edilen gelir ve servet ile hesaba giren tutarın orantısı. Kurumsal müşteride, özellikle yurt dışı yerleşik fon ve şirketlerde, gerçek faydalanıcıya ulaşmak zorlaşır ve risk ülke ekseniyle birleşir. Özel portföy yönetiminde müşteri sayısı az, servet büyüktür; PEP ve yakınlarıyla karşılaşma olasılığı bu yüzden bireysel aracılığa göre daha yüksektir.
Portföy yönetiminde farklı olan
Portföy yöneticisi emri kendisi verdiği için ayna işlem ya da fiyat yönlendirme riski yönetici tarafında değil, fona ya da yönetim sözleşmesine giren paranın kaynağında yoğunlaşır. Yatırım fonu katılımcıları çoğunlukla dağıtım kanalındaki banka ya da aracı kurum üzerinden tanınır; bu nedenle portföy yönetim şirketinin risk analizi, dağıtıcının müşteri tanıma kalitesini de değerlendirmek zorundadır.
Skor nereye oturur?
Hesap açılışında yapılan liste taraması, yatırım hesabının yıllarca açık kalacağı düşünülürse yalnızca ilk adımdır. Risk Sorgu'nun sonucu ad, doğum tarihi, uyruk ve kimlik numarasının kayıtlarla örtüşmesini ölçer ve hangi alanın eşleştiğini gösterir. Sermaye piyasası kuruluşları için pratik kullanım şudur:
- Hesap açılışında hesap sahibi, vekiller ve kurumsal müşterinin yetkilileri ölçülür.
- Yüksek tutarlı ilk para girişinde ölçüm yenilenir.
- Para çekme talimatındaki alıcı hesap sahibinden farklıysa alıcı da ölçülür.
- Orta bandın üzerindeki sonuçlarda eşleşen alanlar belgeyle karşılaştırılır; eşleşme rehberi bu adımları sıralar.
Sıkılaştırılmış tedbir tetikleyicileri
- Özel portföy müşterisinin ya da gerçek faydalanıcının PEP kaydıyla doğrulanmış eşleşmesi.
- Yukarıdaki örüntülerden birinin, yüksek riskli bir ülkeyle bağlantılı bir hesapta görülmesi.
- Servetin kaynağının beyan edilen geçmişle açıklanamaması.
Bu durumlarda ek bilgi, servet kaynağı belgesi ve üst yönetim onayı istenir. Adımların ayrıntısı KYC rehberinde ve PEP rehberinde. Birikim içeren sigorta ürünleri benzer bir mantıkla çalıştığı için sigorta ve emeklilik risk analizi, kripto varlıklarla kesişen yatırım hesapları için kripto varlık risk analizi faydalı olabilir.
Kurgusal bir örnek: üç günlük pozisyon
Yeni açılmış bir yatırım hesabına, açılıştan iki hafta sonra yüksek tutarlı bir havale geliyor. Para, işlem hacmi düşük tek bir paya yatırılıyor; üç gün sonra pozisyon zararına kapatılıyor ve hesap sahibi bakiyenin tamamının başka bir kişinin hesabına gönderilmesini istiyor. Hesap sahibinin açılıştaki ölçümü "Risk yok" bandında.
Bu hesapta transit hesap, sığ payda yoğunlaşma ve zarara kayıtsızlık örüntüleri bir arada. Çekim talimatındaki alıcı ölçüldüğünde sonuç yüksek bantta çıkıyor: ad ve doğum tarihi, bir haber kaynağında mali suç soruşturmasıyla anılan bir kişiyle örtüşüyor.
Haber kaydı tek başına bir yaptırım ya da mahkûmiyet değildir, ama burada örüntülerle aynı yönü gösteriyor. Çekim talimatı durdurulur, haber açılıp kişinin aynı kişi olup olmadığı doğrulanır ve hesap sahibinden işlemin amacı ile alıcıyla ilişkisi hakkında açıklama istenir. Hesap sahibinin temiz ölçümü bu kararı değiştirmez; risk, paranın gideceği yerde toplanmıştır.
İzlemenin sıklığı
Risk sınıfına göre değişen bir takvim kurun. Yüksek riskli hesaplarda işlem örüntüleri daha sık gözden geçirilir ve liste taraması her yeni listeye eklemede tekrarlanır; düşük riskli bireysel hesaplarda yıllık bir gözden geçirme ile liste güncellemelerine bağlı otomatik tarama genellikle yeterlidir.
Takvimi kâğıt üzerinde bırakmamak için her hesaba bir sonraki gözden geçirme tarihini yazın ve risk sınıfı değiştiğinde bu tarihi de güncelleyin. Vekil eklenmesi, adres ya da uyruk değişikliği ve olağan dışı büyüklükte bir para girişi, takvimi beklemeden yeni bir değerlendirme başlatması gereken olaylardır. Böylece izleme, yalnızca yılda bir yapılan bir rutin olmaktan çıkar ve hesabın gerçek hareketlerine bağlanır.
Bu rehber genel bilgi verir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yürürlükteki mevzuat için MASAK'ın ve Resmî Gazete'nin güncel yayınlarını esas alın.