Risk bazlı yaklaşım, kara para aklama ve terörün finansmanıyla mücadelede kaynağın riske göre dağıtılmasıdır. Her müşteriye aynı yoğunlukta tedbir uygulamak yerine, riski yüksek olana daha çok, düşük olana daha az dikkat ayrılır. FATF Tavsiyeleri bu yaklaşımı ilk tavsiyede temel ilke olarak koyar; müşteri risk değerlendirmesi de bu ilkenin günlük işteki karşılığıdır.
Müşteri riskini oluşturan dört unsur
Uygulamada risk genellikle dört başlıkta değerlendirilir:
- Müşteri
- Kim olduğu, ne iş yaptığı, siyasi nüfuz sahibi olup olmadığı, yaptırım ya da arananlar listelerinde görünüp görünmediği, şirketse ortaklık yapısının ne kadar açık olduğu.
- Ülke ve bölge
- Müşterinin ve fonun bağlantılı olduğu ülkeler. FATF'nin yüksek riskli ve sıkı izlemedeki ülkeler için yayımladığı listeler burada başlıca kaynaktır.
- Ürün ve hizmet
- Kıymetli maden, döviz, nakit ve kolay taşınabilen yüksek değerli mallar, değer saklamaya ve aktarmaya elverişli oldukları için daha yüksek riskli kabul edilir.
- İşlem ve kanal
- Yüz yüze olmayan işlemler, üçüncü kişiler aracılığıyla yapılan ödemeler, müşterinin profiline uymayan tutar ya da sıklık.
Bu sitedeki ölçüm nereye oturur?
Risk Sorgu yalnızca ilk unsurun bir bölümünü ölçer: kişinin ya da kuruluşun resmî listelerde görünme riskini. Ülke, ürün ve işlem riskini sizin değerlendirmeniz gerekir. Bir müşterinin ölçümü "Risk yok" çıkabilir ve yine de yüksek riskli olabilir; örneğin profiline uymayan yüksek tutarda nakit getiriyorsa. Bantların nasıl okunacağını risk bantları sayfasında anlattık.
Basit bir değerlendirme tablosu
Küçük bir işletme için tek sayfalık bir tablo çoğu zaman yeterlidir. Aşağıdaki örnek bir başlangıç noktasıdır; kendi işinize göre uyarlayın.
| Unsur | Daha düşük risk işareti | Daha yüksek risk işareti |
|---|---|---|
| Liste taraması | Eşleşme yok ya da eşleşme doğrulanarak elendi | Yaptırım, Resmî Gazete ya da PEP kaydıyla doğrulanmış eşleşme |
| Kimlik | Geçerli belge, adres ve iletişim bilgisi tutarlı | Belge vermekte isteksizlik, tutarsız bilgiler |
| Ülke | Yerleşik, tek ülkeyle bağlantılı | FATF listelerindeki ülkelerle bağlantı |
| İşlem | Bilinen müşteri, olağan tutar ve sıklık | Profile uymayan tutar, parçalı işlemler, üçüncü kişi ödemesi |
| Fonun kaynağı | Açıklanabilir, belgelenebilir | Açıklanamayan ya da belgelenemeyen |
Değerlendirme adımları
- Müşteriyi tanıyın: kimlik, adres, meslek ya da faaliyet alanı, iş ilişkisinin amacı.
- Listelerde tarayın: yaptırım, Resmî Gazete dondurma kararları, PEP ve arananlar.
- Dört unsuru birlikte değerlendirip müşteriyi düşük, orta ya da yüksek risk olarak sınıflandırın.
- Sınıfa uygun tedbiri seçin: yüksek riskte sıkılaştırılmış tedbirler, düşük riskte olağan süreç.
- Kararınızı ve gerekçesini yazın, tarama çıktısını dosyaya ekleyin.
- Sınıflandırmayı belirli aralıklarla ve müşteride bir değişiklik olduğunda yeniden gözden geçirin.
Belgeleme ve saklama
5549 sayılı Kanun, yükümlülerin işlemlere ve müşteri tanımaya ilişkin belgeleri düzenlendikleri tarihten itibaren sekiz yıl saklamasını öngörür. Bir denetimde sorulacak soru çoğunlukla "Bu müşteriyi neden bu sınıfa koydunuz?" sorusudur. Tarama çıktısı, yaptığınız doğrulama ve kısa bir gerekçe bu sorunun cevabıdır.
Ne sıklıkla gözden geçirilmeli?
Sabit bir kural yerine riskle orantılı bir takvim kullanın. Yüksek riskli müşterileri daha sık, düşük riskli müşterileri daha seyrek gözden geçirin. Listeler sürekli değiştiği için, bir kez eşleşmesiz çıkan bir müşteri sonraki aylarda bir yaptırım kararına konu olabilir. Sürekli iş ilişkisi olan müşterilerin listelere karşı düzenli taranması bu yüzden önemlidir.
Bu rehber genel bilgi verir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yürürlükteki mevzuat için MASAK'ın ve Resmî Gazete'nin güncel yayınlarını esas alın.