Bir kuyumcu müşterisini yüzünden tanır; bir banka ise yüz binlerce, hatta milyonlarca müşteriyi kayıtlarından tanır. Bu ölçek, bankada risk bazlı yaklaşımı bir tercih olmaktan çıkarıp zorunlu bir çalışma biçimine dönüştürür: herkese aynı derinlikte inceleme yapmak mümkün değildir, dolayısıyla incelemenin nereye yoğunlaşacağına bir puanlama karar verir. Katılım bankaları da aynı çerçevede çalışır; fark, ürün setinin risk profiline yansıyan ayrıntılarındadır.
Ölçek riski nasıl değiştirir?
Küçük bir işletmede risk değerlendirmesi müşteri başına yapılan bir sohbettir. Bankada ise üç katmanlı bir yapıdır: müşteri kabulünde verilen ilk risk notu, hesap hareketlerini izleyen senaryolar ve belirli aralıklarla yapılan yeniden değerlendirme. Liste taraması bu katmanların hepsinde yer alır. Yaptırım listeleri ve dondurma kararları sürekli değiştiği için, açılışta temiz çıkan bir müşteri aylar sonra bir Resmî Gazete kararına konu olabilir. Bu yüzden bankada tarama tek seferlik değil, portföy düzeyinde süreklidir.
Dört segment, dört ayrı risk ağırlığı
| Segment | Öne çıkan risk | Dikkat edilecek işaret |
|---|---|---|
| Bireysel | Hesabın başkası adına kullanılması | Gelirle uyuşmayan giriş çıkış, çok sayıda farklı kişiden gelen küçük havaleler |
| Özel bankacılık | PEP ve yakınlarının servet aktarımı | Servetin kaynağının belgelenememesi, yurt dışı yapılarla bağlantı |
| KOBİ ve ticari | Paravan şirket, gerçek faydalanıcının gizlenmesi | Faaliyet alanıyla uyumsuz ciro, kısa ömürlü şirketler arası döngüsel transfer |
| Dış ticaret ve muhabir | Yaptırım ihlali ve ticaret bazlı aklama | Yaptırımlı ülkelere yakın transit rotalar, fiyatı piyasadan sapan faturalar |
Muhabir bankacılık ilişkileri FATF'nin 13. Tavsiyesi kapsamında ayrıca ele alınır: karşı bankanın kendi müşterilerini ne kadar iyi tanıdığı, sizin riskinizin bir parçası olur. Dış ticaret müşterilerinin risk dinamiklerini dış ticaret risk analizinde ayrıca anlattık.
Katılım bankacılığında ürün ekseni
Katılım bankalarında finansman çoğu zaman bir malın alım satımı üzerinden kurulur. Bu yapı, finansmana konu malın ve satıcının da incelemeye girmesi anlamına gelir: satıcının kim olduğu, malın gerçekten var olup olmadığı, fiyatın piyasayla uyumu. Altın hesapları ve fiziki altın teslimi gibi ürünler ise kıymetli maden riskini bankanın içine taşır; bu tarafın ayrıntısı kuyumcu risk analizinde.
Uzaktan müşteri edinimi
Şubeye gelmeden açılan hesaplar kanal eksenini değiştirir. Yüz yüze olmayan ilişki tek başına yüksek risk sayılmaz, ama kimlik doğrulamanın gücüne bağlı bir ağırlık taşır. Aynı cihazdan ya da aynı adresle çok sayıda başvuru, kısa sürede açılıp yoğun kullanılan ve ardından boşaltılan hesaplar, dijital kanalın kendine özgü işaretleridir.
Skor, uyarı kuyruğunu nasıl kısaltır?
Bankalarda tarama sisteminin en büyük maliyeti yanlış pozitiflerdir. Yalnızca ada dayalı bir eşleştirme, yaygın adlarda yüzlerce uyarı üretir ve analistin zamanı bunları kapatmaya gider. Risk Sorgu'nun yaklaşımı, doğum tarihi, uyruk ve belge numarası gibi alanları skora katarak her uyarının neden oluştuğunu göstermektir. Hangi alanın eşleştiği, hangisinin eşleşmediği ve hangisinin karşılaştırılamadığı görüldüğünde analist kuyruğu skora göre sıralar ve en güçlü örtüşmeden başlar. Bant eşiklerinin anlamı risk bantları sayfasında; yanlış pozitifi ayırma adımları eşleşme rehberinde.
Kurgusal bir örnek: hızla büyüyen bir KOBİ
Altı ay önce kurulmuş, gıda toptancılığı yaptığını beyan eden bir şirketin hesabına giren tutarlar her ay katlanarak artıyor. Gelen para birkaç gün içinde, bir transit ülkede kurulu tek bir şirkete gönderiliyor. Şirketin iki ortağı var; analist ikisini de ölçüyor. Birinci ortak "Risk yok" bandında. İkinci ortağın ölçümü orta bantta: ad ve doğum yılı bir yaptırım kaydıyla örtüşüyor, uyruk ise girilmediği için karşılaştırılamadı.
Bu sonuç kuyrukta öne alınır, çünkü hem müşteri ekseninde (kısa ömürlü şirket, açıklanmayan büyüme) hem ülke ekseninde (transit ülkeye tek yönlü akış) sinyal vardır. İlk adım eksik bilgiyi tamamlamaktır: ortağın uyruğu ve pasaport numarası istenir, ölçüm yenilenir. Uyruk farklı çıkarsa eşleşme büyük olasılıkla yanlış pozitiftir ve bu karar gerekçesiyle kayda geçer. Uyruk da tutarsa transferler durdurulur ve eşleşme doğrulama sürecine girer.
Her iki durumda da ticari profil ile hesap hareketleri arasındaki uyumsuzluk ayrı bir soru olarak kalır. Liste taraması temiz çıksa bile faaliyetle açıklanamayan bir akış izleme senaryosunun konusudur.
Sıkılaştırılmış inceleme ne zaman açılır?
- Müşteri ya da gerçek faydalanıcı bir PEP kaydıyla doğrulanmış biçimde örtüşüyor.
- Ticari müşterinin ortaklık zinciri yüksek riskli bir ülkede sona eriyor ya da belirsiz kalıyor.
- Hesap hareketleri beyan edilen faaliyetle açıklanamıyor.
- Haber taramasında müşteriyle ilgili mali suç haberi çıkıyor ve kişi doğrulanıyor.
Bu tetikleyicilerin her biri için ek bilgi, fon kaynağı ve üst yönetim onayı adımları KYC rehberinde, PEP'e özgü tedbirler PEP rehberinde yer alır.
Bu rehber genel bilgi verir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yürürlükteki mevzuat için MASAK'ın ve Resmî Gazete'nin güncel yayınlarını esas alın.