Kıymetli maden, taş veya mücevher alım satımı yapanlar 5549 sayılı Kanun kapsamındaki yükümlüler arasında sayılır. Bu rehberin konusu yükümlülüğün kendisi değil; tezgâhın önündeki müşterinin ne kadar risk taşıdığını nasıl ölçeceğiniz. Risk bazlı yaklaşımda herkese aynı soruları sormak yerine dikkatinizi riskin yoğunlaştığı yere verirsiniz. Kuyumcuda bu yer çoğu zaman ürünün kendisidir.
Altın neden risk taşır?
MASAK'ın finansal olmayan yükümlüler üzerine yayımladığı çalışma, kıymetli madenlerin aklama için neden elverişli olduğunu birkaç özellikle açıklar: ödeme, değer saklama ve değişim aracı olarak kullanılabilmeleri, dünyanın hemen her yerinde zahmetsizce paraya çevrilebilmeleri ve küçük bir hacimde büyük değer taşımaları. Külçe ya da işlenmiş, biçimi ne olursa olsun altın değerini korur. Ayar ve kalite ancak uzman gözle anlaşıldığı için değer de olduğundan yüksek ya da düşük gösterilebilir.
Bu özellikler, elinde nakit suç geliri olan biri için kuyumcuyu bankadan daha kolay bir kapıya dönüştürebilir. Bankalarda kimlik tespiti sıkılaştıkça bu baskının finansal olmayan işletmelere kaydığı da aynı çalışmada vurgulanır.
Tezgâhta 6 kırmızı bayrak
MASAK çalışmasındaki örneklerden ve tezgâh pratiğinden derlenen işaretler:
- Makul bir açıklaması olmadan yüksek tutarda taş ya da altın almak.
- Bilinen işi ve geliriyle uyuşmayan büyüklükte alım yapmak.
- Satın aldığını kısa süre sonra geri getirip daha düşük fiyata satmak istemek.
- Malı piyasa değerinin belirgin biçimde altında satmayı teklif etmek.
- Yüksek tutarlı bir alımda fiyatı hiç önemsememek, pazarlık etmemek.
- Aynı gün ya da ardışık günlerde, tutarı kimlik tespiti eşiğinin hemen altında kalacak biçimde bölünmüş işlemler.
Bayraklardan biri tek başına suç kanıtı değildir. Ama her biri, müşterinin risk sınıfını bir basamak yukarı taşımak için yeterli ve yazılabilir bir gerekçedir.
Dört eksende kuyumcu müşterisi
- Müşteri
- İlk kez gelen ve kimliğini göstermekte isteksiz davranan alıcı, başkası adına geldiğini söyleyen kişi, sık gelen ama mesleği belirsiz kalan müşteri bu eksende yükselir. Yıllardır tanıdığınız aile ya da çarşıdaki komşu esnaf düşük kalır.
- Ürün ve hizmet
- Has altın, külçe ve sertifikasız pırlanta, hurda bozdurmaya ya da tamir işine göre daha yüksek risk taşır. Düğün için alınan ziynet ile yatırım amaçlı kilogramlık alım aynı sınıfta değerlendirilmez.
- Ülke ve bölge
- Yabancı uyruk kendi başına risk değildir. FATF'nin yüksek riskli ya da sıkı izlemedeki ülkeleriyle bağlantı, fonun yurt dışından nakit getirildiği beyanı ya da kısa konaklama ile yüksek tutarlı alım bir araya geldiğinde eksen yükselir.
- Kanal ve işlem
- Yabancı para birimiyle nakit ödeme, üçüncü kişinin hesabından gelen havale, malın başka bir kişiye ya da adrese teslim edilmesi.
Pratik bir kural: iki eksen birden yüksekse müşteri yüksek risk sınıfına alınır ve gerekçesiyle dosyaya yazılır. Dört unsurun genel çerçevesi risk bazlı yaklaşım rehberinde.
PEP ve liste eşleşmesi skoru nasıl değiştirir?
Risk Sorgu'nun sonucu müşteri ekseninin bir parçasını ölçer: adın ve verdiğiniz bilgilerin yaptırım listeleri, Resmî Gazete dondurma kararları, PEP kayıtları ve haberlerdeki bir kayıtla ne kadar örtüştüğünü. Kuyumcuda bu ölçümün değeri hızdır. Müşteri tezgâhtayken, doğum tarihi ve uyrukla birlikte telefondan birkaç saniyede okuma alırsınız.
- Sonuç "risk yok" bandındaysa ve diğer eksenler olağansa satış olağan akışında sürer.
- Düşük ya da orta bantta eşleşen alanlara bakın: yalnızca ad mı benziyor, doğum tarihi de mi tutuyor? Eksik bilgiyi ekleyip yeniden ölçün.
- Yüksek bantta doğrulama bitene kadar işlemi bekletin ve eşleşme kontrol listesini izleyin.
PEP kaydı bir yasak değildir. Yabancı PEP'lerde sıkılaştırılmış tedbirler asgari zorunluluktur; yerli PEP'lerde ise ilişki yüksek riskli değerlendirilirse uygulanır. Ayrıntısı PEP rehberinde.
Ne zaman sıkılaştırılmış tedbire geçilir?
Skor ile bayraklar aynı yönü gösterdiğinde. Örneğin orta bantta bir PEP benzerliği ile nakit ağırlıklı, yüksek tutarlı bir alım birlikte geldiğinde. Bu durumda müşteriden ek bilgi istenir, fonun kaynağı mümkün olduğu ölçüde öğrenilir ve karar işletme sahibinin onayına bağlanır. Tedbirlerin tam listesi KYC rehberinde.
Döviz alım satımı da yapıyorsanız aynı müşteri iki farklı ürün riskiyle karşınıza çıkabilir; döviz bürosu risk analizine de göz atın.
Kurgusal bir örnek: temiz skor, yüksek risk
Öğleden sonra ilk kez gelen bir müşteri 250 gramlık külçe altın istiyor ve tutarın tamamını nakit ödemek istiyor. Mesleğini sorduğunuzda "serbest çalışıyorum" diyor, ayrıntı vermiyor. Kimliğini gösteriyor; adını ve doğum tarihini girerek yaptığınız ölçüm "Risk yok" bandında çıkıyor.
Bu müşteri düşük riskli mi? Dört eksene bakınca tablo değişir. Ürün ekseni yüksek, çünkü külçe değeri en kolay taşınan ve bozulan biçimdir. Kanal ekseni yüksek, çünkü ödeme nakit. Müşteri ekseni, mesleğin ve gelirin belirsizliği yüzünden orta. Liste taraması temiz olsa da iki eksen yüksek olduğu için müşteri yüksek risk sınıfına girer.
Bu sınıfın karşılığı satışı reddetmek değil, sorulacak soruları artırmaktır: paranın nereden geldiği, alımın amacı ve mümkünse ödemenin banka üzerinden yapılması. Müşteri açıklama yapmaktan kaçınıyor, tutarı bölmeyi teklif ediyorsa bu artık kırmızı bayrak listesindeki altıncı maddedir. Örnek, skorun neyi ölçüp neyi ölçmediğini gösterir: liste taraması müşteri ekseninin bir parçasıdır, risk sınıfının tamamı değil.
Kararı dosyaya yazmak
Sınıflandırmanın değeri, gerekçesi yazıldığında ortaya çıkar. Ölçüm çıktısını, gördüğünüz bayrağı ve verdiğiniz kararı aynı dosyada tutun. Aynı müşteri aylar sonra yeniden geldiğinde neyi neden yaptığınızı tek bakışta görürsünüz; sonuç ekranındaki Yazdır düğmesi bu çıktıyı tek sayfada verir.
Bu rehber genel bilgi verir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yürürlükteki mevzuat için MASAK'ın ve Resmî Gazete'nin güncel yayınlarını esas alın.