Bir döviz bürosunda işlem dakikalar sürer, müşterilerin çoğu bir daha gelmez ve ödeme neredeyse her zaman nakittir. Bu üç özellik bir araya geldiğinde risk, tek tek müşterilerden çok işlemlerin örüntüsünde saklanır. Kambiyo mevzuatındaki yetkili müesseseler finansal kuruluş sayılır ve MASAK yükümlülükleri bakımından bankalarla aynı aileye girer; bu rehber ise o yükümlülüklerin risk tarafına, yani hangi müşteriye ne kadar dikkat ayıracağınıza odaklanır.
Döviz bürosuna özgü risk nereden doğar?
Döviz değişiminin aklayıcı için iki faydası vardır. Birincisi biçim değiştirmedir: yerel para birimindeki nakit, taşınması ve saklanması daha kolay yabancı banknota döner. İkincisi iz kaybettirmedir: banka hesabından geçmeyen bir işlem, kaynağı sorulmadan sınır ötesine taşınabilecek bir değere dönüşür. Küçük kupürlerin büyük kupürlere çevrilmesi talebi, FATF'nin döviz bürolarına ilişkin tipolojilerinde öne çıkan işaretlerden biridir; çünkü aynı değeri çok daha az hacimde taşımayı sağlar.
Gişede dikkat çeken 5 örüntü
- Aynı kişinin kısa aralıklarla, birbirine yakın ve eşiğin hemen altındaki tutarlarla gelmesi.
- Farklı kişilerin aynı gün, aynı döviz cinsinde ve benzer tutarlarla, birlikte ya da ard arda gelmesi.
- Küçük kupür yığınlarının büyük kupüre çevrilmesinin istenmesi.
- Seyahat ya da ticaret gerekçesi olmadan, az bilinen bir para biriminde yüksek tutarlı alım.
- Kur farkına aldırmadan, bir an önce bitirilmek istenen işlem.
Bu örüntüler tek bir işlemde değil, gün ve hafta boyunca görünür. Bu yüzden risk analizinin bir ayağı müşteri tanıma ise diğer ayağı işlem kayıtlarının geriye dönük okunmasıdır.
Müşteri, ürün, ülke ve kanal
- Müşteri
- Turist ve gurbetçi gibi yıl içinde birkaç kez gelen müşteriler olağan profildir. Sık gelen ama düzenli bir ticari faaliyeti olmayan kişiler, başkası adına işlem yapanlar ve PEP olabilecek yabancılar ayrışır.
- Ürün ve hizmet
- Büyük kupür talebi, nadir para birimleri ve kıymetli maden ile döviz alım satımının aynı işlemde birleşmesi riski artırır.
- Ülke ve bölge
- Sınır kapılarına ve turizm bölgelerine yakın bürolar yabancı uyruklu müşteriyle daha sık karşılaşır. Burada önemli olan uyruk değil, müşterinin bağlantılı olduğu ülkelerin FATF listelerindeki yeridir.
- Kanal ve işlem
- Neredeyse tamamı nakit ve yüz yüzedir. Bu da kanal eksenini sektör geneli için yüksek tutar; ayrım, tutar ve sıklıkla yapılır.
Skoru gişe akışına oturtmak
Yabancı müşterinin pasaport numarası, doğum tarihi ve uyruğu zaten elinizde olduğu için Risk Sorgu'da en güvenilir okumayı döviz bürosu alır: ad, doğum tarihi ve belge numarası birlikte girildiğinde aynı adı taşıyan başka biriyle karışma olasılığı belirgin biçimde düşer. Bilgi eklemenin sonucu nasıl güçlendirdiğini risk bantları sayfasında adım adım gösteriyoruz.
Skoru gişede şöyle kullanabilirsiniz: düşük bantta ve örüntü yoksa işlem sürer; orta bantta eşleşen alanlar incelenir; yüksek bantta ya da bir PEP kaydında işlem bekletilir ve karar sorumlu kişiye bırakılır. PEP rehberindeki yabancı PEP ayrımı döviz büroları için özellikle önemlidir, çünkü gişedeki yabancı müşteri sayısı bankalara göre oransal olarak yüksektir.
Sıkılaştırılmış inceleme tetikleyicileri
- Skor yüksek bantta ya da PEP kaydıyla doğum tarihi de örtüşüyor.
- Yukarıdaki örüntülerden ikisi aynı müşteride görülüyor.
- Müşteri yüksek riskli bir ülkeyle bağlantılı ve tutar olağan profilin üstünde.
- Paranın kaynağı sorulduğunda tutarsız ya da değişen cevaplar alınıyor.
Bu durumlarda alınacak ek bilgi ve onay adımları KYC ve sıkılaştırılmış tedbirler rehberinde. Aynı işletme altın da alıp satıyorsa kuyumcu risk analizi ürün eksenini tamamlar; dış ticaret yapan kurumsal müşteriler için dış ticaret risk analizine bakın.
Kurgusal bir örnek: üç müşteri, bir telefon
Bir hafta içinde üç farklı kişi büronuza gelip her biri, tek başına kimlik tespiti eşiğinin altında kalan tutarlarda avro alıyor. Üçü de birbirine yakın saatlerde geliyor ve formdaki iletişim alanına aynı telefon numarasını yazıyor. Her birinin ölçümü "Risk yok" bandında.
Tek tek bakıldığında üç olağan müşteri vardır. Birlikte bakıldığında ise ikinci örüntü, yani farklı kişilerin benzer tutarlarla ve birlikte hareket etmesi ortaya çıkar. Toplam tutar tek bir işlem olsaydı eşiği aşacaktı. Bu durumda risk değerlendirmesinin konusu kişiler değil, aralarındaki bağlantı ve paranın asıl sahibidir.
Yapılacak iş, işlemleri birbirine bağlı işlemler olarak değerlendirmek, kişilerden biri yeniden geldiğinde paranın kaynağını ve işlemin amacını sormak ve gördüğünüz örüntüyü tarihli bir notla kayda geçirmektir. Şüphe oluştuğunda tutar ne olursa olsun bildirim yükümlülüğü gündeme gelir. Bu örnekte skor yanlış bir şey söylemiyor; yalnızca örüntüyü görmek onun işi değil.
Gün sonunda geriye bakmak
Gişe yoğunken her örüntüyü anında görmek zordur. Gün sonunda aynı kimlik numarasıyla yapılan işlemleri ve aynı tutar bandında yoğunlaşan alımları listeleyen kısa bir kontrol, tek tek işlemlerde görünmeyen bölünmeyi ortaya çıkarır. Bulduğunuz her örüntüyü ve aldığınız kararı tarihli bir notla saklayın.
Bu rehber genel bilgi verir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yürürlükteki mevzuat için MASAK'ın ve Resmî Gazete'nin güncel yayınlarını esas alın.