İhracat ve ithalat yapan şirketler, dış ticaret faaliyetleri nedeniyle 5549 sayılı Kanun kapsamında yükümlü sayılmaz (kargo şirketleri gibi bazı taşımacılık işletmeleri ise MASAK düzenlemelerinde ayrıca yükümlüler arasındadır). Yükümlü olmamak riskin olmadığı anlamına gelmez; dış ticarette karşı tarafı taramamak, en pahalı riskleri açık bırakmak demektir. Ödemeyi aracılık eden banka durdurabilir, malın gümrükte ya da transit limanda kalması aylar sürebilir, yaptırımlı bir alıcıyla çalışmak ise başka ülkelerin ikincil yaptırımlarına muhatap olmanıza yol açabilir. Dış ticarette risk analizi bu yüzden bir yasal zorunluluktan çok ticari bir savunma mekanizmasıdır.
Yükümlü olmayan bir şirket neden tarama yapar?
- Muhabir banka beklentisi
- Döviz ödemesi muhabir bankalar üzerinden geçer ve her banka kendi yaptırım politikasını uygular. Alıcı, satıcı, banka ya da gemi bir listede görünürse ödeme bekletilir veya iade edilir. Bankanız bu yüzden sizden karşı taraf ve mal hakkında bilgi ister.
- İhracat kontrolleri
- Hem sivil hem askerî amaçla kullanılabilen çift kullanımlı mallar ve teknolojiler, satışın kime ve hangi ülkeye yapıldığına bağlı olarak izne ya da yasağa tabidir. Kitle imha silahlarının yayılmasının finansmanını önlemeye yönelik 7262 sayılı Kanun kapsamındaki dondurma kararları da bu tabloya eklenir.
- İkincil yaptırım riski
- Bazı ülkelerin yaptırım rejimleri, kendi vatandaşı olmayan şirketlerin yaptırımlı kişilerle yaptığı işlemleri de hedef alabilir. Bunun sonucu, o ülkelerin finans sistemine erişimin kaybedilmesi olabilir.
Dış ticarette 5 risk alanı
- Alıcı ve satıcı. Karşı şirketin, ortaklarının ve yöneticilerinin yaptırım listelerinde olup olmadığı.
- Nihai kullanıcı. Malın faturadaki alıcıda kalıp kalmayacağı ya da yaptırımlı bir ülkeye yeniden ihraç edilip edilmeyeceği.
- Rota. Yaptırımlı ülkelere komşu transit noktalar, gerekçesiz uzayan güzergâhlar, aktarma limanlarında el değiştiren konşimentolar.
- Mal. Çift kullanımlı ürün listelerine giren ya da yaptırım rejimlerinde özel olarak sınırlandırılan ürün grupları.
- Fiyat ve fatura. Piyasa fiyatından belirgin biçimde sapan faturalar, aynı malın birden fazla kez faturalanması, faturadaki miktarla yüklenen miktarın uyuşmaması.
Son madde ticaret bazlı aklamanın tipik görüntüsüdür: değer, malın kendisi yerine faturanın üzerinde taşınır. FATF ve Egmont Grubu'nun ticaret bazlı aklama üzerine ortak çalışması bu yöntemi ayrıntılı biçimde ele alır.
Lojistik firmasının bakış açısı
Taşıyıcı ve forwarder, malın fiziksel hareketini gördüğü için çoğu zaman bir uyumsuzluğu ilk fark eden taraftır. Yük sahibinin, alıcının ve bildirim tarafının (notify) taranması; geminin adı, bayrağı ve geçmişteki rotasının kontrol edilmesi lojistikte risk analizinin temelidir. Gemi takip sinyalinin uzun süre kapalı kalması gibi işaretler yaptırım uyarılarında sıkça anılır.
Risk Sorgu ile karşı taraf ölçümü
Şirket sorgusunda unvanı ve ülkeyi birlikte girin; ülke, aynı unvanı taşıyan farklı kuruluşları ayırmaya yardım eder. Ardından şirketin ortaklarını ve yöneticilerini ad ve doğum tarihiyle tek tek ölçün; yaptırımlar çoğu zaman şirkete değil arkasındaki kişilere yöneliktir.
- Risk yok: sözleşme ve ödeme sürecine geçilir; ölçüm çıktısı ihracat dosyasına eklenir.
- Orta bant: eşleşen alanlar şirket sicil kayıtlarıyla karşılaştırılır, bankanızla paylaşılacak açıklama hazırlanır.
- Yüksek bant ya da doğrulanmış yaptırım: işlem yapılmaz; ayırma adımları eşleşme rehberinde.
Haber taraması burada ayrıca değerlidir: bir yaptırım listesine henüz girmemiş ama kaçakçılık ya da yaptırım ihlali haberlerinde adı geçen bir alıcı, listeye girmeden önce fark edilebilir.
Kurgusal bir örnek: transit ülkedeki yeni alıcı
Bir makine parçası üreticisine, yaptırımlı bir ülkeye komşu bir transit ülkede birkaç ay önce kurulmuş bir şirketten sipariş geliyor. Sipariş edilen ürün, sanayi tipi bir kontrol kartı; ödeme ise alıcının ülkesinden değil üçüncü bir ülkeden yapılacak. Şirket unvanı ülkeyle birlikte ölçüldüğünde sonuç "Risk yok".
Beş risk alanından dördü (yeni alıcı, belirsiz nihai kullanıcı, transit rota, üçüncü ülkeden ödeme) aynı siparişte toplanıyor. Ortakların ölçümü bir şey daha gösteriyor: ortaklardan birinin adı ve doğum yılı, bir haber kaynağında yaptırım ihlali soruşturmasıyla anılan bir kişiyle örtüşüyor.
Haber kaydı doğrulanana kadar sipariş onaylanmaz. Alıcıdan nihai kullanıcı beyanı istenir, ürünün çift kullanımlı mal listelerine girip girmediği kontrol edilir ve ödeme planı bankanızla önceden paylaşılır. Şirket unvanının temiz çıkması bu soruları kapatmaz; yaptırım riski çoğu zaman unvanın arkasındaki kişilerde ve malın gideceği yerde yatar.
İhracat dosyasında saklanacaklar
Karşı tarafa ait ölçüm çıktıları, nihai kullanıcı beyanı, rota ve mal sınıflandırmasına dair notlar. Bir ödeme sorgulandığında bankanıza ilk günden hazır bir dosya sunmak süreci belirgin biçimde kısaltır. Bankacılık tarafındaki değerlendirmeyi banka risk analizinde, kıymetli maden ihracatına özgü riskleri kuyumcu risk analizinde anlattık. Dört risk unsurunu bir araya getirmek için risk bazlı yaklaşım rehberine bakın.
Bu rehber genel bilgi verir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yürürlükteki mevzuat için MASAK'ın ve Resmî Gazete'nin güncel yayınlarını esas alın.