Finansal kiralama, faktoring ve finansman şirketleri müşteriye para verir, mevduat toplamaz. Bu yüzden kara para aklama riskini çoğu zaman kredi riskinin gölgesinde görürler: geri ödeme gücü titizlikle ölçülür, paranın kimden ve nereden geldiği daha az sorulur. Oysa aklama açısından en ilginç an, kredinin verildiği değil kapatıldığı andır. Bu rehber üç ürünü ayrı ayrı ele alır, çünkü her birinde risk farklı bir noktada yoğunlaşır.
Faktoring: alacağın gerçekliği
Faktoringde değerlendirilen şey bir alacaktır ve alacağın arkasında bir fatura durur. Riskin merkezi bu faturanın gerçek bir mal ya da hizmet teslimine dayanıp dayanmadığıdır. Birbirine fatura kesen ilişkili şirketler, gerçek bir ticaret olmadan finansman ve görünüşte meşru bir nakit akışı üretebilir.
- Borçlu ile satıcı arasında ortaklık ya da aile bağı bulunması.
- Fatura tutarlarının satıcının faaliyet ölçeğiyle uyuşmaması.
- Aynı borçluya ait faturaların kısa aralıklarla ve yuvarlak tutarlarla gelmesi.
- Vadeden önce, borçlu yerine üçüncü bir kişinin ödeme yapması.
Tarama burada iki tarafa birden yapılır: satıcı da borçlu da listelerde aranır. Borçlunun bir yaptırım kaydıyla eşleşmesi, satıcının temiz olmasından bağımsız olarak işlemi durdurmayı gerektirir.
Finansal kiralama: malın değeri ve erken kapama
Kiralamaya konu makine, araç ya da ekipmanın değeri piyasadan yüksek gösterilirse finansman tutarı şişirilir; düşük gösterilirse aradaki fark kayıt dışı ödenebilir. Satıcı ile kiracı arasındaki ilişki ve malın ikinci el piyasasındaki değeri bu yüzden risk analizinin parçasıdır. İş makineleri dahil nakil vasıtalarının alım satımı MASAK düzenlemelerinde ayrı bir yükümlü grubu olarak sayılır; aynı malın satıcı tarafındaki riskini oto galeri risk analizinde anlattık.
İkinci işaret erken kapamadır. Uzun vadeli bir sözleşmenin, beklenmedik bir kaynaktan gelen tek seferlik ödemeyle aylar içinde kapatılması, kiralamanın asıl amacının finansman değil paranın biçim değiştirmesi olabileceğini düşündürür.
Finansman şirketleri: tüketici kredisinde nakit
Finansman şirketlerinin tüketici kredilerinde, özellikle taşıt finansmanında, müşteri sayısı yüksek ve işlem başına tutar görece düşüktür. Risk tek tek kredilerden çok, aynı kişinin birden fazla krediyi kısa sürede nakitle kapatmasında ve kredi kullandıran bayilerdeki yoğunlaşmalarda ortaya çıkar. Bayi kanalı, müşteriyi ilk gören kişinin şirket çalışanı olmadığı anlamına gelir; bu da kanal eksenini yükseltir.
Sektörün risk profilini okumak
Üç ürünün ortak noktası kurumsal müşteri ağırlığıdır. Ticari müşteride asıl soru, şirketin arkasındaki gerçek kişilerin kim olduğudur. Ortaklar ve yöneticiler ayrı ayrı taranmadıkça şirket unvanıyla yapılan temiz bir sorgu yanıltıcı bir güven verir. Risk Sorgu'da şirket unvanını ülkeyle birlikte, ortakları ise doğum tarihleriyle tek tek ölçmek bu boşluğu kapatır. Dört risk unsurunun nasıl birleştirildiğini risk bazlı yaklaşım rehberinde bulabilirsiniz.
Skorun karar sürecine girdiği yer
Kredi komitesine giden dosyada liste taraması çoğu zaman tek satırlık bir onay kutusudur. Daha işe yarar bir uygulama, skoru ve eşleşen alanları dosyaya eklemek ve orta bandın üzerindeki her sonucu komite gündemine ayrıca almaktır. Ortaklardan biri PEP kaydıyla örtüşüyorsa bu, krediyi reddetmenin değil, servetin ve fonların kaynağını sormanın gerekçesidir; ayrıntısı PEP rehberinde.
- Düşük bant: olağan kredi süreci.
- Orta bant: eşleşen alanlar doğrulanana kadar onay bekler.
- Yüksek bant ya da doğrulanmış yaptırım kaydı: işlem yapılmaz, eşleşme adımları izlenir.
Kurgusal bir örnek: aynı adresteki iki şirket
Bir faktoring şirketine düzenli olarak fatura getiren satıcı ile borçlunun ticaret sicilindeki adresleri aynı çıkıyor ve iki şirketin ortaklarından biri ortak. Borçlunun unvanıyla yapılan ilk ölçüm düşük bantta: benzer unvanlı bir kuruluş başka bir ülkede bir listede yer alıyor. Ülke Türkiye olarak eklenip ölçüm yenilendiğinde sonuç "Risk yok" oluyor; benzerlik yalnızca addaymış.
Liste tarafı böylece kapanır, ama risk analizi bitmez. İlişkili taraflar arasında kesilen faturalar, faktoring riskinin tam merkezindedir: alacağın arkasında gerçek bir teslim olup olmadığı belirsizdir. Yapılacak iş, irsaliye ve teslim belgelerini istemek, faturaların tutarını satıcının faaliyet ölçeğiyle karşılaştırmak ve ilişkinin varlığını dosyaya yazmaktır. Belgeler tutarlıysa işlem sürebilir; tutarsızsa finansman verilmez.
Bu örnek, ülke bilgisinin şirket sorgularında neden önemli olduğunu da gösterir: aynı ya da benzer unvanı taşıyan farklı ülkelerdeki kuruluşlar ancak ülke eklendiğinde birbirinden ayrılır.
Sözleşme süresince izleme
Faktoring ve kiralama ilişkileri yıllar sürebilir. Sözleşme imzalandıktan sonra ortaklık yapısı değişebilir, borçlulardan biri bir dondurma kararına konu olabilir. Portföyün belirli aralıklarla yeniden taranması ve özellikle yeni bir borçlu ya da ortak eklendiğinde ölçümün tekrarlanması, ilk değerlendirmenin geçerliliğini korur. Bankalarla aynı ticari müşterileri paylaştığınızda banka risk analizindeki segment yaklaşımı da işinize yarar.
Bu rehber genel bilgi verir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yürürlükteki mevzuat için MASAK'ın ve Resmî Gazete'nin güncel yayınlarını esas alın.