Bir işverene bağlı olmaksızın çalışan serbest muhasebeciler, serbest muhasebeci mali müşavirler ve yeminli mali müşavirler ile finansal piyasalarda denetim yapmaya yetkili bağımsız denetim kuruluşları MASAK düzenlemelerinde yükümlüler arasında sayılır. Bu meslekler için risk analizinin konusu tek tek işlemlerden çok, hizmet verilen mükellefin kendisidir. MASAK'ın sektör çalışması bunu açık bir cümleyle söyler: muhasebecilik mesleği açısından aklama riski işlem bazlı değil, yükümlü bazlı olabilir.
"Yükümlü bazlı risk" ne demek?
Bir bankada aklama, çalışanların hiçbirinin haberi olmadan bir dizi küçük işlemle gerçekleşebilir. Muhasebe meslek mensubunda durum farklıdır: suç gelirini kayda geçirip meşru bir gelir gibi göstermek, gelirin nereden geldiğini ve nereye aktarılacağını bilmeyi gerektirir. Bu yüzden riskin büyük kısmı, hangi mükellefle çalışmaya karar verdiğinizde ortaya çıkar. Müşteri kabulü bu mesleklerde risk analizinin merkezidir.
Aklayıcıların ilgisini çeken 4 hizmet
MASAK çalışması, muhasebecilerin hizmetlerinden potansiyel aklayıcılar için en elverişli olanları şöyle sıralar:
- Varlıkları vergi yükümlülüklerinden uzaklaştırmaya yönelik finansal ve vergisel danışmanlık.
- Suç geliri ile sahibi arasındaki bağı gizleyebilecek şirket ve ortaklık yapılarının kurulması.
- Emlak alım satımının kayda geçirilmesi ve yapılandırılması.
- Mükellef adına para yatırma, çekme, transfer ve kambiyo gibi finansal işlemlerin yürütülmesi.
Dördüncü hizmet, meslek mensubunu doğrudan işlemin içine sokar ve en yüksek riski taşır. Emlak tarafındaki işaretleri emlak risk analizinde ayrıca anlattık.
Mükellefi dört eksende değerlendirmek
- Müşteri
- Ortaklık yapısı sık değişen, kısa ömürlü ve faaliyet alanı belirsiz şirketler; gerçek faydalanıcısı yurt dışında kalan yapılar; ortakları ya da yöneticileri kamuda üst düzey görev yapmış kişiler.
- Ürün ve hizmet
- Şirket kuruluşu ve devri, karmaşık vergi planlaması ve mükellef adına ödeme yürütme yüksek; standart defter tutma ve beyanname hazırlığı görece düşük.
- Ülke ve bölge
- İthalat ve ihracat yapan mükelleflerde ticaret ortaklarının ülkeleri, yurt dışı ortaklarda ise ortağın yerleşik olduğu ülke.
- Kanal ve işlem
- Mükellefle hiç yüz yüze görüşülmemesi, talimatların aracılar üzerinden gelmesi, nakit ağırlıklı ve faaliyetle uyumsuz ciro.
Bağımsız denetimde farklı olan
Bağımsız denetçi mükellef adına işlem yapmaz; risk, denetlenen kuruluşun işlemlerinde fark edilen ama raporlanmayan şüphede yoğunlaşır. Denetim kabulünde denetlenen kuruluşun ortaklarının ve yönetiminin taranması, ilişkili taraf işlemlerinin ve olağan dışı nakit akışlarının denetim planına bir risk alanı olarak eklenmesi bu riskin karşılığıdır. Finansal piyasalarda denetlenen kuruluşlar banka, sigorta ya da aracı kurum olabileceği için banka ve aracı kurum risk analizleri bu planlamaya girdi sağlar.
Mükellef kabulünde skor
Yeni bir mükellef dosyası açılırken şirket unvanı ülkeyle birlikte, ortaklar ve yöneticiler ise doğum tarihleriyle tek tek ölçülür. Mevcut mükellefler için yılda bir yeniden ölçüm ve ortaklık değişikliğinde ek ölçüm makul bir takvimdir.
- Düşük bant: dosya olağan biçimde açılır, ölçüm çıktısı dosyaya eklenir.
- Orta bant: eşleşen alanlar belgeyle karşılaştırılır, ortaklık yapısı sorgulanır.
- Yüksek bant ya da doğrulanmış yaptırım: hizmet ilişkisi kurulmaz; eşleşme rehberine bakın.
- PEP kaydı: ilişki reddedilmez ama PEP tedbirleri uygulanır.
Kurgusal bir örnek: bir haftada üç şirket
Yeni bir müşteri, aynı hafta içinde kurulacak üç şirketin muhasebesini üstlenmenizi istiyor. Ortakların hepsi yurt dışında; talimatlar bir aracı üzerinden geliyor ve şirketlerin faaliyet alanı geniş ve belirsiz tanımlanmış. Ortakları doğum tarihleriyle ölçtüğünüzde biri orta bantta çıkıyor: ad ve doğum yılı bir PEP kaydıyla örtüşüyor.
Bu dosya müşteri ekseninde (yurt dışı ortaklar, aracı talimatı) ve hizmet ekseninde (şirket kuruluşu) yüksek risk taşıyor; MASAK örneklerindeki "kısa sürede açıklamasız birden fazla şirket" görüntüsüne de yakın. Önce PEP eşleşmesi doğrulanır: ortaktan pasaport bilgisi istenir, kayıttaki görevle beyan karşılaştırılır.
Eşleşme doğrulanırsa ilişki reddedilmez ama servetin ve fonların kaynağı sorulur, kabul kararı büro sahibinin onayına bağlanır. Şirketlerin neden aynı anda kurulduğuna dair makul bir açıklama gelmiyorsa hizmet ilişkisi kurulmaz. Hangi karar verilirse verilsin, gerekçesi mükellef dosyasında yer alır.
Portföyünüzün risk haritası
Mükelleflerinizi düşük, orta ve yüksek risk olarak sınıflandırmak, hangisine ne sıklıkla ek soru soracağınızı belirler. Yüksek riskli mükelleflerde yıl içinde gelen olağan dışı talimatları kısa notlarla kayda geçirmek, şüphe oluştuğunda bildirimi değerlendirmeniz için gereken bilgiyi hazır tutar. Sınıflandırmanın genel çerçevesi risk bazlı yaklaşım rehberinde, ek bilgi isteme adımları KYC rehberinde. Şirket kuruluşu ve devir işlemlerinde aynı işlemi noter tarafından görmek için noter risk analizine göz atın.
Bu rehber genel bilgi verir ve hukuki görüş yerine geçmez. Yürürlükteki mevzuat için MASAK'ın ve Resmî Gazete'nin güncel yayınlarını esas alın.